universeel loktoestel voor kraai, eksters, eenden, ganzen, vos enz.. > tweedehands Jacht > tweedehands goedkope te koop goedkope Canadese gans

canada goose online shopv class="rond" align="center">

Dinsdag 28 November 2017, 07 hr 17 min.


Tweedehands
Nieuwe zoekertjes
Zoekertje plaatsen
Inloggen
Help

Andere Sporten ( 165 )
Atletiek ( 21 )
Autosport ( 11 )
Badminton ( 12 )
Ballet ( 5 )
Baseball ( 2 )
Basketbal ( 9 )
Beach Soccer ( 1 )
Bergbeklimmen ( 17 )
Biljarten ( 71 )
Boksen ( 9 )
Bowling ( 8 )
Dans ( 83 )
Darts ( 3 )
Denksport ( 1 )
Duiken ( 65 )
Fitness ( 280 )
Fitnesstoestel ( 188 )
Gevechtssporten ( 76 )
Golf ( 169 )
Hengelsport ( 136 )
Hockey ( 8 )
Hometrainer ( 13 )
Ijsschaatsen ( 13 )
In-line skates ( 19 )
Jacht ( 136 )
Karting ( 32 )
Kitesurfen ( 28 )
Langlaufen ( 2 )
Luchtsporten ( 5 )
Massagetoestel ( 21 )
Motorsport ( 14 )
Paardrijden ( 53 )
Parachutespringen ( 2 )
Paramotor ( 7 )
P
goedkope Canadese gans

canada goose butik
canada goose citadel
канадский гусиный пуховик
where to buy canada goose in toronto
canada goose miehet

Oefeningen in het dagboekschrijven (augustus ’81, tweede keus)

Jacq Vogelaar

Terras, 07.06.2017

< terug

28/7. Dinsdag

+ In het voorgaande heb ik gesmokkeld. Teveel gestileerd. Als schermbloemen voegen zich aantekeningen rond een kern, waaieren uit en er komt tekening in. Alsof dat vanzelf gaat. De volgorde heb ik echter pas achteraf aangebracht, zodat er een natuurlike ordening van gedachten is ontstaan (in tegenstelling tot de wanorde van sprongen, zijpaden, herhalingen enz., zoals de aantekeningen van dag tot dag op papier komen), een natuurlike ordening die het resultaat is van een ingreep.

Zo kwam het mij bvb., voor het kontrast, beter uit om het bezoek aan N. een week naar voren te schuiven. Daardoor komt de mededeling van A. harder aan, daar ik (net ziek geweest) nog niet bekomen ben van het onthutsende bericht dat W. mij stuurt over D., zijn zoon, met wie ik vele jaren eng bevriend ben geweest.

 

+ Zolang ik niet het geschikte schrift heb, kan ik niet beginnen.

 

+ Beschouw deze maand als voorspel – als inwerkperiode. Misschien zal ik daarna echt kunnen beginnen.

 

+ Ik wil een tijdje m’n handen vrij hebben, me niet zo volledig binden aan de Operaties. Het geplande deel 4 is nog lang niet in het stadium van schrijven. En het dagboekplan komt vooral voort uit de (bijna fysieke) behoefte om te schrijven, aan iets substantieels, dageliks. In principe moet die vorm me de gelegenheid bieden om niet direkt bij elkaar horende bezigheden en onderwerpen in één kontekst samen te brengen. De werkwijze ligt voor de hand: sinds Raadsels heb ik de voortgang van de produksie systematies in draaiboeken bijgehouden – de schriften als logboek (of: machinekamer en stuurhut tegelijk). Niet alleen kon ik dankzij de chronologiese ordening op elk moment alles terugvinden en rekapituleren; ik hield daardoor ook greep op het vermenigvuldigingsproces. In de metode van werken verwarring zoveel mogelijk uitschakelen. ‘Un hasard doit être incessamment la matière d’un calcul rigoureux’’
(Poe geciteerd door Jules Verne).

 

+ Ik hoorde de transistorradio schetteren en nam daarom aan dat de buurman aan het werk was; er bleek niemand te zijn, maar de radio stond wel aan. De stad is overal. Waarom zou ik geen wederwaardigheden (wat ‘n woord) verzinnen? Ik kan me in een bedachte situatie gemakkeliker van een afstand bekijken dan in een verslag. Een fiksie maak ik intenser mee dan een gebeurtenis die me overkomt.

Zonder te weten wat presies de Schakel is geweest, bracht het voorgaande – nog voordat ik het opschreef – deze ambivalente wens tevoorschijn: een onbetekende passage te schrijven, een groepje zinnen die bij elkaar staan als een bosschage in een leeg landschap (nergens bij horend), zinnen die je met genoegen leest, raadselachtig, niet omdat ze naar iets onbekends verwijzen (waarvan de oplossing bekend is), maar alleen omdat ze nergens naar verwijzen, zinnen die niets moeten, pure luxe en toch geen overdaad, enkel een trage behaaglike beweging – een tijdsvulling die anders alleen door muziek soms wordt bereikt. Mits je ervoor ontvankelijk bent!

 

+ Stijl?- ‘Eleganz ist ein mathematisches Kriterium, aberein sekundäres.’ (Dahlhaus)

 

+ Een nieuw verschijnsel? (Op verschillende plaatsen waar te nemen, onder andere in Groene-kring.) Als je een paar boeken meer gelezen hebt, moet je je daarvoor kennelik verontschuldigen of zelfs verdedigen. Tegenover personen die menen dat je elk willekeurig onderwerp naïef aan kunt pakken (onderwerp: utopie – al na enig gesoebat blijkt daaronder al het niet-empiriese, al het niet-rationele te worden verstaan; waar heb je het dan nog over?). Alsof je iets onbehoorliks eist wanneer je opmerkt dat over de grenzen van het rationaliteitsbegrip toch al wel enige steekhoudende teksten geschreven zijn. Eigen waarneming blijkt zonder meer te worden opgevat als een waarde (waarheid) op zichzelf.

 

9/8. Zondag

+ Hoe ontkom je aan (ongewenste) informatie?

 

+ Ik weet niet hoe anderen zich schamen. Kan het me nauwelijks voorstellen (bijvoorbeeld hoe een jongen van 16 zich nu zou schamen). Het woord hoor je ook zelden; hooguit als bevel: schaam je.

 

+ Zal zeker een keer moeten schrijven over mijn behoefte om zoveel mogelijk sporen uit te wissen. Heeft misschien ook met schaamte te maken.

 

‘Dat er een vergeten bestaat moet nog bewezen worden’ (Nietzsche geciteerd door Blanchot). Is er een bewust vergeten mogelik? In elk geval een ideaal. Ik bedoel niet een vergeten door bedrijvigheid; dat is slechts uitstel.

Beschamend is soms de manier waarop het geheugen werkt (dat is ook de voornaamste reden waarom ik voor mezelf al sinds ’62 een journaal bijhoud). Van veel films blijven vaak juist de slechte, onbeduidende beelden hangen en duiken, eveneens tegen je wil, opeens op, als lastige muggen. Hetzelfde met onbetekenende droombeelden. Wat al te nabij is moet je wel vergeten. Er is afstand nodig (om te kunnen ingrijpen).

 

+ Ik improviseer van de ene dag in de andere. Dat kan waarschijnlik alleen dankzij de vele schemaas. – Zo gaat het ook met schrijven.

 

+ Wat gebeurt er in de ruimte tussen notitie (aanduiding) en formulering (verwerking)?

 

+ Het stilzwijgen bewaren – wat een ruimte opent die uitdrukking, tenminste wanneer er niet bijgezegd hoeft te worden: over iets. Zoals je een geheim bewaart. Je stil houden .

 

+ ‘Il faut craindre que, comme l’ellipse, le fragment, le “je ne dis rien et le retire aussitôt” potentialise la maîtrise de tout le discours retenu, arraisonnant d’avance toutes les continuités et tous les suppléments à venir.” (Derrida). (Het voordeel van citeren: je kunt iemand anders je gedachten laten formuleren en toch ben je er niet zelf aansprakelik voor; nadeel: je verschuilt je achter autoriteiten. Liever zou ik dan ook geen namen noemen.)

Is het een afwijking dat je geen nieuw onderwerp of nieuwe onderneming kunt aanpakken, of onmiddellik moet je denken aan alles wat je daaromtrent eerder bent tegengekomen en voel je je verplicht daarop te reageren. Toch maakt dat ook een deel van de spanning uit. Je worstelt met de inzichten en formuleringen van anderen (Brecht zei: waarom zou ik het werk van anderen over gaan doen?) en weet dat de winst nooit groter zal zijn dan een duimbreed verschil – die speling moet je letterlik veroveren op wat anderen gedaan hebben.

 

+ Er gaat een deuntje door m’n hoofd: Er was eens een mannetje dat was niet wijs, dat bouwde zijn huisje al op het ijs. – Toch, zolang hij vaste grond onder de voeten heeft, is er geen reden om bang te zijn. Niettemin ben ik het, – nog zoon echo van het milieu waaruit ik afkomstig ben: ervan overtuigd zijn (tegen beter weten in) dat je alles wederrechtelik hebt, op proef, dat het te allen tijde weer kan worden opgeëist. Dat wordt hele volksstammen ingeprent. Anders valt niet te verklaren waarom zovelen – dat belijden ze altans met de mond – geloven dat ze iets moeten ‘inleveren’, iets dat ze voorheen kennelik teveel hadden.

Met die chantage wordt ingewerkt op een giganties angstpotentieel bij velen. Achtergrond: wensen en verlangens die de (‘natuurlike’ = materiële) behoeften te boven gaan zijn luxe (‘kultureel’ = dekadent, zondig, gevaarlik).

 

+ Had los van dit dagboek al maanden geleden het plan opgevat om een lijst van nieuwe eufemismen aan te leggen en die van een kommentaar te voorzien, vbb. ‘theatrale wapens’, ‘geïntegreerde oorlogsvoering’, ‘vrouwvriendelijk’, ‘vertragingsgevoelig” enz. Hoort in dit journaal tuis. Het gaat me daarbij minder om het bedrog, dan wel om het zelfbedrog (dat laatste heeft te maken met primaire psychiese processen; het betreft steeds de vraag: waarom laten mensen zich iets aandoen, waarom laten ze zich bevoogden en gebruiken?).

Inzicht is alleen dan voor iemand aanvaardbaar (te begrijpen) wanneer er iets mee te doen valt. En even sterk zal de afweer zijn, vermoed ik, wanneer men instinktief beseft dat men het door bepaalde informatie alleen maar moeiliker krijgt.

 

+ Barthes over intellektuelen en politiek: ‘L’une des tâches essentielle d’une avant-garde aujourd’hui serait de s’attaquer à ce problème de la culpabilité de l’intellectuel à l’égard de la politique.’’ (1975)

 

+ Vraag: moet ik citaten vertalen? Mag ik er dan niet van uitgaan dat ik voor mensen schrijf met hetzelfde bereik? Omdat deze oefeningen buiten het geplande journaal vallen, laat ik ze onvertaald.

 

+ Realisme verlamt de verbeelding. Zodra ik bij het schrijven iemand nader die ik ken (het kan ook iets zijn, een huis of een situatie), ontstaat er, door een soort magnetiese aantrekkingskracht, de dwang om me letterlik aan het ‘voorbeeld’ te houden. Zou ik alleen iemands oren willen gebruiken, dan huppelen onvermijdelik ook zijn o-benen de tekst binnen.

 

11/8. Dinsdag

+ Over sporen uitwissen, maar dan in de gangbare betekenis:’Der destruktive Charakter kennt nur eine Parole: Platz schaffen; nur eine Tätigkeit: räumen – Denn Zerstören verjüngt, weil es die Spuren unsere eigenen Alters aus dem Weg räumt.’ (Benjamin)

 

+ ‘(…) Hoe haalt hij het in zijn hoofd te denken dat een man zich zou kunnen inleven in een lesbische verhouding? Op zijn vraag waarom dat niet zou kunnen moet ik wel antwoorden: omdat een man geen vrouw is. (…) het schetsen van een lesbische relatie hoort een afspiegeling te zijn van een vrouwenmaatschappij, een beschrijving van binnenuit, iets wat een man dus nooit kan. (…) Als P.G. me nu aan wenst te vallen op het feit dat ik de film niet gezien heb: hij gaat zijn gang maar. Ik ben in ieder geval niet van plan om er ooit heen te gaan.’ (Ingezonden brief in De Waarheid). Krijg zin om een satiriese reeks op dit soort separatisme te schrijven.

 

+ Heb niet gemeld hoe het afgelopen maand rond K. is verlopen; het zoveelste hoofdstuk in onze Strindberg-farce.

 

12/8. Woensdag

+ ‘Periphere Phänomene – um ihrer Drastik willen – zu zentralen zu erklären, ist eine Technik der Polemik. Es ist also nicht erstaunlich, dass die Verächter neuer Notationen als deren Inbegriff und Paradigma die “Musikalische Graphik” zitieren. Sie wird genannt, wenn demonstriert werden soll, dass ausserhalb der Grenzen des Gewohnten nichts als Chaos sei.’ (Carl Dahlberg: Notationen neuer Musik, 1965) Vergelijk de verhouding nieuwe – traditionele muziek met die in de literatuur. De proportionele verhouding tussen voortgang-afwijking-overgang. Meestal wordt alleen het tweede in aanmerking genomen, zodat de differentiële betekenissen niet meer ter kennis genomen hoeven te worden.

 

Ik lees Dahlhaus vanwege het in de literatuur ontbreken van een notatiesysteem – er bestaat geen metode om leesritmen (tempi) aan te geven. De lezer heeft nu de “vrijheid’ om een tekst door één lektuur (waarvan het tempo bepaald wordt door de verwachtingen) plat te walsen.

In mijn eerste boeken heb ik vrij veel typografiese middelen gebruikt, in de veronderstelling dat ik daarmee strukturen kon laten zien, – verschillende lettertypen zouden in één oogopslag verbindingen, lagen etc. zichtbaar maken. Wat ik beoogde was ordening. Het effekt bleek vaak: verwarring bij de lezer en de indruk van wanorde. Blijft nog te ontleden waarom. Tengevolge van welke leesgewoonten? (de pagina als overzichtelik en zo neutraal mogelik landschap; men leest semanties, via woordbeelden, en het grafies aspekt dient doorzichtig te zijn als glas of meer nog; bewerkingen op dat vlak werken kennelik storend – terwijl doorgaans juist op dat vlak de grootste manipulaties plaatsvinden).

Sommige woorden moeten maar een tijdje in het vriesvak. Het woord ‘vervreemding’ bijvoorbeeld, bij Marx het sociaal-psychologies van een ekonomies proces, is pastoraal wisselgeld geworden. (Definitief afschaffen: het woord leuk .)

 

+ Hoe technies kunnen en onderscheidingsvermogen falikant uiteen vallen, dat is waarschijnlik een van de meest aktuele (filosofiese maar evenzeer literaire, sociaalpsychologiese) vraagstukken. Voel me ten aanzien daarvan als alfa ernstig gehandikapt, kan immers niet meer zeggen dan dat – mij ontgaat ook veel te veel.

 

+ Vertellen kan alleen iemand die zich op zijn gemak voelt en zichzelf vertrouwt.

 

18/8. Dinsdag

+ Bij het eten ‘s avonds, het is K’s eerste schooldag. Ze is enigszins teleurgesteld omdat ze verwacht had na één dag al meteen te kunnen lezen en schrijven. – Ik wil als ik groot ben schrijver worden – o ja, wat ga je dan schrijven, verhalen soms? – nee, over mezelf – over jezelf? – ja, als ik dan in het bejaardenhuis zit kan ik mezelf lezen, dát was ik, daar was ik.

 

+ Steeds opdringeriger wordt de vraag: hoe direkt breng ik mezelf in dit dagboek in beeld? Ik neig tot de vorm werkboek. Maar als ik werkelik de tijd een rol wil laten spelen, dus ook het toeval van de opeenvolging van dagen, dan moeten er een konkreet toneel zijn waar zich een en ander afspeelt.

 

+ Zou je in een tekst lichamelike toestanden, bewegingen, sensaties kunnen laten zien, zonder situaties (te beschrijven) die ze al bij voorbaat in betekenissen laten opgaan (bevriezen). Zoals ballet dat soms kan. Lees over een optreden van de Japanner Yoshi Oida.

 

+ ‘Wiegt die Selbstauslieferung beim Schreiben eines Tagebuchs nicht immer die Kränkung auf, die einem andern dabei widerfahren kann?’ – Peter Weiss over Anais Nin in zijn Notizbücher 1971-1980, Dat riekt wel erg sterk naar het fiat ars van de romantiese kunstenaar.

(Interessant is zijn vergelijking met Enzensberger: twee karakters, twee politieke posities – Weiss te plomp en Enzensberger misschien wat al te lenig. Verhelderend ook wat hij zegt over taal en taalomgeving: iemand die zoals hij zijn taalgebied is kwijtgeraakt, heeft daarmee ook zijn (niet alleen literaire) identiteit verloren. Het spreekt me vooral aan, omdat ik pas de laatste jaren ben gaan beseffen hoezeer mijn schrijven, in allerlei opzichten, zijn wortels heeft in de moedertaal van mijn jeugd, het Brabants – in een wereld die ik regelrecht verafschuw; Alle vlees is voor een deel een afschrijving van die taal geweest.)

 

+ Hier splitst zich het notenschrift in een zelfstandig logboek voor externe doeleinden, mijn eigen journaal en de aantekenboekjes. Al bijna twintig jaar houd ik een dagboek (zoals je een huisdier houdt?), en toch voel ik me nu een beginneling.

 

19/8. Woensdag

+ Technies probleem: uit de ene aantekening springen splinters die eveneens uitwerking verdienen, of verwijzingen die moeten worden nagetrokken, en onmiddellijk rijst de vraag of de fragmenten zo lapidair en ellipties kunnen blijven als ze – in het voorbijgaan – zijn opgetekend. (Het fragment is een wijze van denken, een instelling – zie Barthes, Blanchot, Benjamin, Günther Anders, Adorno, Cioran eva.)

 

+ Wat ‘n ellendige vorm is het dagboek eigenlik. Op het eerste gezicht een enorme vrijheid, alles kan erin, denk je, toch hoef je maar even bezig te zijn en je stoot je aan beperkingen, (ongeschreven) regels, of alleen al aan de grens die vermoeidheid stelt.

 

+ Heb even in mijn boekenkast gegrasduind en ter vergelijking enkele dagboeken tevoorschijn gehaald: Max Frisch, Robert Musil (een van de weinige dagboeken die ik vaker ter hand heb genomen), Valéry (id.), Daniël Robberechts, Willy Roggeman, Brecht, Nietzsche, Regius, Bloch, Adorno, Cioran, Strindberg, Pavese, Gombrowicz. In feite zijn er weinig dagboeken bij, vooral schrijvers van fragmenten.

Waarom ik nooit meer dagboeken en brieven van Kafka gelezen (herlezen) heb, terwijl ik ooit zijn dagboeken meesleepte op reis en ongeveer elke regel aanstreepte (dát is meteen ook al het antwoord) (29. September 1911. Goethes Tagebücher. Ein Mensch, der kein Tagebuch hat, ist einem Tagebuch gegenüber in einer falschen Position. Wenn er zum Beispiel in Goethes Tagebüchern liest: “11.1. 1797. Den ganzen Tag zu Hause mit verschiedenen Anordnungen beschäftigt, so scheint es ihm, er selbst hätte noch niemals an einem Tag so wenig gemacht.)

Gombrowicz geeft, op een donderdag in 1954, een opsomming van wat hij bij de verschillende maaltijden gegeten heeft, wanneer hij is opgestaan en is gaan wandelen, met wie hij gesproken heeft enz., en eindigt aldus: ‘Obiges teile ich mit, damit ihr wisst, wie ich in meiner Alltäglichkeit bin.’ – Omgekeerd: vele paginaas aantekeningen suggereren een gevuld bestaan en een al even gevulde geest, terwijl er niet meer voor nodig is dan er voor te gaan zitten.

 

+ Benauwend is een nog eksaktere tijdsaanduiding dan de datum. Roggeman geeft uur en tijd aan; in De goddelijke hagedisjes begint hij 15.15 een notitie van enkele paginaas over Nietzsche. Even prikkelt dat het voorstellingsvermogen; vervolgens wordt het irritant – hij noteert dan wel 15.15, maar hoe lang heeft hij zitten schrijven; liep het zo uit zijn pen, omdat hij het al vaker in zijn hoofd had bevoeld of ontstond de gedachte pas door het schrijven, etc. Maar ook als hij het fragment gesloten had met bvb. 19.10, zou er meer verhuld dan onthuld zijn.

 

+ Stroomt er iets uit dat jaren heeft vastgezeten en nu pas rijp is? Gaat het moeizaam, omdat de formuleringen tezeer voor het grijpen liggen? Enz. Ook daarvoor zouden tekens moeten bestaan – het zouden ongetwijfeld obscene tekens zijn. Over de inhoud zegt dat natuurlijk niets, waarover eigenlik wel? Over de intellektuele stoelgang soms? (Wel interessant, de ongelijktijdigheid van schrijven, geschrevene en lezen. Soms moe je in een tekst vertragingen inbouwen, daar bestaan allerlei truuks voor, maar de lezer moet wel bereid zijn zich dat te laten aandoen.)

 

+ Dubbele boekhouding. Dagboek – laat me niet lachen; het is zo lek als een mandje. (…) Zulke toch niet onbelangrijke details zullen niet te lezen zijn. Ook daarover zou ik hoognodig iets moeten zeggen. Argument: het zegt niets. Tegenvraag: andere stukjes dan wel? – Enige kriterium voorlopig: ik schrijf niets op dat ik niet van anderen zou wensen te lezen.

 

21/8. Vrijdag

+ ‘Quelque intime que l’on soit des opérations de l’esprit, on ne peut penser plus de deux ou trois minutes par jour;—à moins que, par goût ou profession, l’on ne s’exerce, pendant des heures, à brutaliser les mots pour en extraire des idées. (Cioran, Syllogismes de l’amertume.)

 

+ Wat je echt beweegt, maakt zich altijd fysiek kenbaar.

 

+ Iemand ontwapenen met een kompliment (het geheim van hoffelikheid en verleiding?). – Iemand prijst iets van je. Reaksie: je maakt het kleiner, vermeldt onzichtbare gebreken (wat de ander dus al niet meer hoeft te doen). Truuk: begin met jezelf of iets dat je gemaakt hebt af te kraken en je bent verzekerd van geruststellende komplimenten. Wat ‘n spel.

 

+ Ik kan nauweliks meer iets lezen dat niet tussen aanhalingstekens staat. Onbevangenheid stoort me, vanwege de veronderstelde familiariteit: aangesproken te worden als de goede verstaander die je niet wilt zijn (er is te weinig vorm, denk ik). Hoe opzetteliker iemand zijn geschrift inkleedt, hoe meer je te zien en te ontraadselen krijgt. Het natuurlike bedreigt me door zijn enkelvoudigheid die me even perplex achterlaat als ik al was. Daar waar gevoelens zich voordoen als begrippen is er alleen maar kitsch. Het overkomt me nogal eens dat ik aardigheid in een slechte tekst heb, alleen omdat ik denk dat het satire is. Dat blijkt zelden het geval te zijn. Als iets geen spel meer is (of als je het niet meer als spel kunt zien) wordt het onverteerbaar; dan wordt het iets dat je in de maag wordt gesplitst, iets dat je overkomt, iets zo massief als een ding of een (naakt) feit.

 

+ De schrijver vermomt zich voortdurend. Dus maken ook zijn konfidenties deel uit van het spel.

Het enige soort dagboek dat echt interessant is, is het dagboek dat niet voor publikatie bedoeld is geweest. Geschreven zonder lezersblik.

 

+ (Merk bij het overtikken dat ik de neiging heb zinnen weg te laten en me te beperken tot aanduidingen; vermoedelik omdat voor mijzelf het schrijven al voldoende was.)

 

+ (Sinds ik begonnen ben met overtikken stagneert het schrijven aan het dagboek. De schriftuur is werk. Het schrijven in natuurlike staat de schrijfbeweging, heeft vooral te maken met lustbeleving. Met veel moeite is dat genot mededeelbaar te maken – dat is het schrijfwerk. Voor degene die zich zelden gedrukt ziet is publikatie een doel. Wanneer je voldoende gepubliceerd hebt wordt soms het ongedwongen schrijven weer aantrekkelik, het schrijven om niet, alleen voor je eigen plezier. Toch zul je nooit meer terug kunnen. Het is een even bedenkelike wens als het terugverlangen van de stadsmens naar de natuurlike toestand van de primitief.)

 

+ De verleiding om de autobiografie – of het dagboek – van een ander te schrijven.

 

+ Stel opeens – niet zonder enige schrik – vast, dat dit plan toch weer, al ben ik eraan begonnen als een intermezzo, uitdraait op een nog uit te voeren Operatie . Het utopieboek is bedoeld als een boek van Ekke (zoals Alle Vlees het eerste boek van Janus was). Zou dit dan het deel van Mon worden? Pp – een werktitel die ik eerder gebruikte, zij het op een ongelegen moment. Ik vond het teken Pp eertijds bij G. Mannoury. Direkt na het schrijven van Anatomie , eind ’65, wilde ik een mannelijke tegenhanger, en als begin zag ik een flatgebouw met een X-aantal bewoners; eerst wilde ik alle bewoners voorstellen om er dan één of meer uit te kiezen. Het is er nooit van gekomen. Inmiddels heeft Perec iets dergeliks uitgevoerd.

 

+ Ekke is geen intellektueel vanwege briljante gedachten, visies of theorieën, maar eenvoudig omdat denken zijn hoofdbezigheid is. Denken is zijn dageliks werk. Het doet er weinig toe of hij goed denkt. Intellektueel is hij door zijn instelling, niet direkt door zijn beroep van architekt. Mij ging het om de ruwe staat van zijn voorstellingen, denkbeelden in wording.

 

+ Een dagboek als zoekplaatje. Gebaseerd op pure suggestie: namelik dat er een persoonlikheid is .

 

+ Misschien weet ik na deze proeftijd óf ik het moet/kan doen en hoe. – Waarop wed ik? Dat op een gegeven moment, door uit te voeren wat ik nog alleen maar voornemens ben te gaan doen, ‘vanzelf’ wel duidelik wordt wat (ik) wel en niet kan? – Waarom zou ik tzt niet af en toe een andere dagboekmetode uitproberen? Hoe dan ook, zal ik me moeten meten met de bestaande voorschriften inzake het dagboek (hoewel ze nergens staan opgetekend).

 

+ Eerlikheid – vaak een vorm van domheid, in elk geval van gemakzucht, omdat je dan geen rekening meer hoeft te houden met situaties. Eerlikheid als paniekreaksie. – Wie besluit altijd eerlik te zijn laat voor zichzelf beslissen en ziet toe wat zijn eerlikheid aanricht – en dát dan voor een onontkoombaar feit aanzien.

 

+ Mogelik maar ondoenlik, laten we zeggen wenselik. Elke spontane gevoelsuiting onderdrukken. Daarentegen elk gebaar, elk woord bestudeerd. Juist in het meest intieme kontakt. Omkeren: spontaan in het formele verkeer, simulerend op eigen terrein. Wat een intensiteit zou dat opleveren. En misschien oprechter dan welke spontane geste ook. En is het spontane gebaar, net als de improvisatie, niet een automatiese refleks?

 

+ Wat een vrijheid: niets aan iets schrijven, maar meteen resultaat te hebben. Zelfs deze zin past erin.

 

+ Bij alles denken dat het ook anders kan. Het gevoel dat wat je doet neerkomt op de metode van de verschroeide aarde (het realiseren van de ene mogelikheid sluit de andere uit).

 

+ De taal is krachtiger dan denken, wetenschap, voelen, de geur van gebakken spek of wat dan ook; taal is het voorbeeld dat zich het sterkst opdringt.

 

+ Zinnen maken waar je een hele dag mee toe kunt.

Het wemelt hier van de ondingen:

Wat wil ik dat er vanavond overblijft – toch niet alleen haar botten?

Dit is het gelukkigste moment van mijn hele leven:

Als ik jou was:

 

+ Je kijkt naar atletiek op de tv. Wanneer twee meisjes, precies gelijk op, aan hun eindsprint bezig zijn, merk je dat je benen zich uit zichzelf spannen; hetzelfde gebeurt bij het hoogspringen. Dit is een konstatering.

Als hij dit opschrijft volgt al bijna even vanzelf de toevoeging: het stoort me dat er iets met me gebeurt dat ik niet zelf in de hand heb. Schrijven maakt er soms teveel van.

 

+ Ziet hij de naam van iemand met wie hij vele jaren heeft samengeleefd op een nieuw naamplaatje onder de naam van iemand anders; alleen maar namen, toch plastieser dan een foto. Voor het eerst is hij in dat huis. Hij herkent voorwerpen. Ze lijken opgeslokt. Daarna heeft hij het gevoel, getuige te hebben moeten zijn van een obscene vermenging.

 

+ Een dagboek in de vorm van een logboek: veronderstelt een ‘leven’ met representatieve elementen – schrijven als neerslag. Alles hang daarbij af van de realistiese afspraak: het is waar gebeurd; er zijn feiten en die feiten kunnen worden weergegeven. Die afspraak is verder slechts geldig voorzover het om een persoon (of gebeurtenis, funksie) gaat die representatief is. De ik moet dus al iets voorstellen; als persoon moet hij gewicht geven aan hetgeen hij vertelt (of omgekeerd). De ik-persoon is het bindend element, de gist van de tekst.

Daartegenover het dagboek waarin alleen maar bestaat wat er staat. Algehele kunstmatigheid. Het schrijven wordt zelf horen, zien, voelen, reageren. Voor degene die uitgaat van het leven als primair en kunst als sekundair een gruwel. Maar wie bij alles ‘het leven’ als maatstaf hanteert (het leven: meestal wordt daarmee bedoeld alles behalve wat jij doet) is een harteloze moralist.

 

+ Alsof ik me uit hele lagen windsels tevoorschijn moet pellen. Mijn voornemen was schriftelik te reageren op diverse dingen om me heen. Maar ik blijk vrijwel uitsluitend bezig met ‘het schrijven van een dagboek’.

 

+ Je zit in de auto en je hoort iets op de radio dat je graag wilt onthouden. Je kunt het niet opschrijven, of je zou langs de weg moeten gaan staan. Maar het is iets onnozels dat gemakkelik te onthouden is. Voor de zekerheid herhaal je het nog enkele keren. Wanneer je het de volgende dag wilt opschrijven kun je je nog alleen herinneren dat je bezig was iets in je geheugen te prenten, de zin zelf kun je je met geen mogelikheid herinneren.

 

+ ‘Hinter diesem Kampfspiel mit dem Unpersönlichen steckt, hinter diesem Nichtsichaüssern, sondern Enttaüscht werden steckt etwas Persönliches. Man möchte Sagen, eine intellektuelle Phantasie.“ (Musil)

 

+ Verwantschap tussen de Musil van de Dagboeken – monsieur le vivisecteur (1898) – en Monsieur Teste (Extraits de la Soirée avec Monsieur Teste, 1896). Valéry was 23, Musil 18.

‘Was ist monsieur le vivisecteur? Vielleicht der Typus des kommenden Gehirnmenschen – vielleicht?’ (1898) / ‘J’ai envie de faire des expériences dans le Centaure, une vivisection enfin! Mais je manque d’un sujet adéquat’ (18 mei 1896).

Liever dan citeren (een pagina uit het Logboek van Mijnheer Teste) zou ik – en dat is doorgaans mijn werkwijze ook – Teste en Musil door elkaar mengen, toeeigenen en vervormen; en wanneer ik bijvoorbeeld Mon een dergelike claus in de mond leg, hoeft er geen dure verwijzing naar grote auteurs te zijn, maar spreekt er een mentaliteit (en voor degene die toevallig de betreffende teksten kent heeft de uitspraak de bijbetekenis van een aanhaling, meer ook niet).

 

+ ‘Extraits du Log-Book de Monsieur Teste’ schreef Valéry in 1925, ongeveer dertig jaar na de Pré-Teste. Valéry is dan 54, de Teste van de Avond was ongeveer 40. De grap is nu dat V. voor het logboek van Teste putte uit zijn eigen logboek van 1896, toen hij zelf 25 was.- Is dit intellektuele fabeldier dan toch alleen maar denkbaar als projeksie van een adolescent die nog kan geloven dat hij zichzelf volledig in eigen hand heeft?

 

22/8. Zaterdag

+ En dan ben je 36 en nog nooit van je leven is de vraag bij je opgekomen of de peren van een jong boompje kleiner zijn dan die van een volgroeide boom.

 

+ Zou hij besluiten om zoveel mogelik observaties vast te leggen, dan is het alsof het doek opgaat voor een toneel dat zich anders, ongezien achter de schermen afspeelt. Een mer à boire.

 

+ In dit verband (de poging tot afstand als program voor een bepaalde schrijfoperatie) de moeilikheid (of mijn onvermogen) om rechtstreeks op aktualiteiten in te gaan (en evengoed de remming om eigen belevenissen te behandelen). Mijn eerste reaksie: Wat heb ik daarop te zeggen wat anderen al niet zeggen. En standpunten, er is niets zo onproduktief als een standpunt.

Voor het brandend aktuele heb ik alleen maar de beschikking over de klisjees van de dag.

 

+ Een geleend dagboek. Voor alles is er wel een vervangend sitaat voorhanden. Ongetwijfeld zou menigeen een dergelik plakboek hyperpersoonlik en opdringerig konfidentieel vinden.

 

+ Er wordt weer eens een historiese gebeurtenis aangekondigd. Sommige mensen moet je ervan verdenken dat ze aldoor bezig zijn met herinneringen opdoen.

 

+ Heeft er ooit iemand het dagboek van zijn lichaam gehouden? Alles opschrijven wat je ervan weet. Niet als medies onderwerp. Iets in die geest heb ik een paar jaar lang gedaan. Omdat ik – dankzij een overijverige verdringing – vaak de volgende dag al niet meer wist te vertellen hoeveel pijn ik had gehad en in wat voor kurves en kombinaties (alsof het dromen waren die me ontglipten), en omdat ik de neiging had tegenover de dokter de toestand dus maar te bagatelliseren, hield ik dagelijks een grafiek bij. Eén van de dingen die ik konstateerde was dat er vaak geen enkele korrespondentie bestond tussen de hevigheid van de in en wat ik schreef (en zelfs niet óf ik schreef). Maar in die registratie was mijn lichaam slechts een beeldscherm. (Ook bedoel ik niet ‘de taal van het lichaam’, als daarmee een symbolentaal bedoeld wordt die toch er weer naar iets anders verwijst.)

Het is toch belachelik dat ik wekenlang dit schrift volpen zonder zelfs maar te vermelden dat ik nauweliks kan zitten van de pijn.

 

Nogmaals Teste: ‘Comment ne pas s’abandonner à un être dont l’esprit paraissait transformer pour soi tout ce qui est, et qui opérait tout ce qui lui était proposé?’

‘Teste… est un personnage obtenu par le fractionnement d’un être réel dont on extrairait les moments les plus intellectuels pour en composer le tout de la vie d’un personnage imaginaire; mais si spécialisé qu’il soit, si détaché des modes d’exister communs, il arrive un moment où la douleur physique a raison de lui et j’ai voulu indiquer dans M. Teste l’aspect que prend la sensation douloureuse aiguë quand elle envahit et traverse le champ d’une intelligence elle-même excitée. (Frédéric Lefèvre, Entretiens avec Paul Valéry).

‘J’ai, une fois, essayé de décrire un homme campé dans sa vie, une sorte d’animal intellectuel, un Mongol, économe de sottises et d’erreurs, leste et laid, sans attaches, voyageur sans repets, solitaire sans remords — tout entier à ses moeurs intérieures à sa proie profonde, logé dans un hôtel avec sa valise, sans livres, sans besoin d’écrire, méprisant une et l’autre faiblesse,— réducteur impitoyable, énumérateur froid, capable de tout, dédaignant tout – mon Idéal. (Cahiers, 1910)

Waarom deze denkfiguur mij zo intrigeert? Ik heb er een hele reeks Operaties voor nodig om daarachter te komen. V. heeft het trouwens in zijn voorwoord bij de engelse editie, in 1925, zelf heel goed geformuleerd.

 

+ ‘Hoe “bewuster” een bewustzijn is, des te vreemder lijken hem zijn persoon, zijn meningen, zijn daden en gevoelens, — vreemd. Zo vertoont het de neiging over zijn meest eigen en persoonlijk bezit te beschikken als over iets toevalligs, dat buiten hem staat.’

De figuur Teste kijkt naar zichzelf als naar een vreemde. Een beter program dan het zoeken naar identiteit waar iedereen het tegenwoordig om te doen schijnt te zijn: samenvallen met jezelf. Belangrijker lijkt me: jezelf te zien als een vreemde vorm die alleen te beschrijven is door heel anders met taal om te gaan. Dat is voor mij de enig aanvaardbaremanier om de eigen persoon ten tonele te voeren.

 

23/8. Zondag

+ Bladzijde uit andermans dagboek:

– Moeder belt me tussen de middag, veel te kalm voor haar doen. Vanuit Oslo heeft de verpleegster van vader laten weten dat hij nog alleen maar in dode talen spreekt, de paar woordjes Latijn en Grieks die hij onthouden heeft. Nog steeds kan ze het niet laten verpleegster uit te spreken als spelbreekster of echtbreekster. –Tussen twee dromen in voelde ik vannacht haar warmzachte vlees tegen me aanliggen, zo open en vloeiend dat ik bijna zonder een beweging te hoeven maken in haar gleed, en zonder menselijke geluiden te maken stroomden we beiden leeg. – Als zij het in deze bewoordingen zou terugzien, zou ze vast en zeker schaterlachen. Wanneer zij in lachen uitbarst wordt ze obsceen.

– E. vraagt me per briefkaart (waarom belt hij niet) of ik zaterdag naar zijn boot kom, alleen. Hij nodigt me niet uit, hij sommeert me.

– Samen met V. kollege gegeven. Het was zijn beurt (Polanyi versus Popper); hij zat op de voorste rij aantekeningen te maken. Arme eerstejaars, het is een sprint tussen ons beiden. Een uur lang sur place inzake wetenschapsfilosofie is waarachtig een hoogstandje, in dit geval; maar zo wordt er natuurlijk door vrijwel iedereen kollege gegeven.

– Docentenberaad, wat ‘n verschrikking. De diskussie over het kandidatenprogramma is een slagveld waar carrières tegen elkaar worden uitgespeeld. Mijn gedachten cirkelden rond een spijkergaatje in de gifgroene lambrizering – bleek een identifikatie waardoor ik finaal uitgeput raakte.

– Nagebouwde gedachten. En moet je de arrogantie zien van die noten die met andermans veren pronken. Het meest minachten ze nog de auteurs – de denkers! – die ze geplunderd en gescalpeerd hebben.

24/8. Maandag.

+ De drie voornaamste stellingen uit Die Antiquiertheit des Menschen kan Günther Anders na 25 jaar zonder meer herhalen: ‘… dass wir der Perfektion unserer Produkte nicht gewachsen sinds; dass wir mehr herstellen als vorstellen und verantworten können; und dass wir glauben das, was wir können, auch zu dürfen, nein: Zu Sollen, nein: zu müssen.’ Natuurlijk beschikte ook hij in 1956 niet over profetiese gaven; hij kon en kan alleen maar konstateren dat de meeste mensen systematies blind worden gehouden.

De keerzijde van de vernietigingsmachinerie is: het tekortschieten van ons voorstellingsvermogen met betrekking tot zaken die méér dan verschrikkelijk zijn (dwz. buiten de individuele belevingshorizon liggen).

 

+ Faust is wellicht de laatste mytiese figuur. Sinds de Middeleeuwen duikt hij voortdurend weer in de literatuur op als Model, of moeten we zeggen als Fantoom, een fantoom-intellekt (naar analogie Van fantoom-pijn). (Toch was F. zelf al een sublimatie; in de volksliteratuur was Hans Worst de hoofdpersoon.)

Het is niet ondenkbaar dat de figuur Faust inmiddels door de geschiedenis wordt afgedankt. Als hij nog optreedt, dan als schertsfiguur, hoe serieus hij zichzelf ook neemt (of juist daardoor). Met hem komt een eind aan de universele waarheidspretentie. Het pakt met de duivel en het dubbelgangermotief – voor de Romantiek de symbolisering van het industriële tijdperk- is een demiurgiese myte, gebaseerd op sublimatie: de dubbelganger vormt een fatale tegenspraak met de mens, is zijn transcendent droombeeld. In plaats van de spiegel is er nu nog alleen een etalageruit. Er is geen konflikt meer tussen schijn en wezen, men valt (in de konsumptie) met zichzelf samen – daar is de terapeutiese samenleving op gericht, op verzoening met (het beeld van) jezelf.

De dubbelganger is opgelost in: ik ben legio .

 

+ Het geploeter met de regels van het Dagboek maakt in elk geval enkele gevoelige grenzen duidelik, van het genre, maar vooral ook van mezelf. Ik ben geen publiek persoon (zoals elke zaterdag in het Bijvoegsel van de NRC te vinden is) en wil het ook niet zijn. Misschien is het ook naar gunstig dat ik er aan begin op een volstrekt neutraal moment: ik zelf leeg, geen projekt dat me op volle toeren laat draaien, de toestand rond K. ingevroren, geen andere verwikkelingen, kortom: nazomer, een afkoelingsperiode die wellicht gelegenheid biedt om een aantal zaken op een rijtje te zetten. Maar wel rijkelik veel, twee maanden schrijven om aan schrijven toe te komen.

 

+ En dan wordt je dag toch nog bijna goed als om 12 uur het Wilhelmus na enkele maten vastloopt en sputterend dreigt er voor één keer de brui aan te geven.

 

25/8. Dinsdag

+ Lees Prinzip Hoffnung van Bloch. B. aksepteert Freuds verbinding tussen dagdroom en nachtdroom niet. Door de nachtdroom wordt men overvallen; de dagdroom onderneemt men vrijwillig, met de mogelikheid elk ogenblik te kunnen terugkeren. Even weg van het dageliks geploeter. Het voor-bewuste (B: het bewustzijn van het nog-niet wordt ontsloten in de dagdroom. Het ego van de dagdroom is volgens B. sociaal ingesteld, gericht op verbetering – een droom trouwens in beelden die in principe wel kommunikabel zijn. – Verduisterd verleden, verdonkeremaande toekomst. Het onbewuste bevat materiaal dat nog niet bewust is geworden. ‘Psychies leven is tegelijk door nacht en dag omvangen. De nachtdroom beweegt zich in het vergetene, het verdrongene; de dagdroom in datgene wat zelfs nog niet als present ervaren is.’ (p. 130)

Het lijkt me niet denkbeeldig dat die dagdroom wel degelik bepaald wordt door het verdrongene van de nachtdroom.

Overweeg de mogelikheid om in Op. 4 één utopie – bvb. De Zonnestaat van Campanella – te lezen als (kollektieve) droom. De utopie als dagdroom.

 

+ De goddelijke hagedisjes van Roggeman. Mij stoort zijn grootspraak, Niet de pretenties op zich, maar de uitspraken over wat hij zoekt en gevonden heeft: begrippendril (‘… ik kan de elementen toelaten en uitschakelen naargelang het homoïostatisch existentieprincipe dat vraagt (…) ik sta in het teken van de cerebrale tumescentie, de fallus op de hersenen, de gloeiing en zwelling van de geest (…) Het is een totaal finalebewustzijn dat samenvalt met een primaire creativiteitssituatie.’ – Maar goed dat er aanhalingstekens zijn). Op papier is R. iemand voor wie zelfs de meest banale handeling of gebeurtenis zwanger is van bolle betekenissen. Waar zoveel diepte gesuggereerd wordt, kukel je onvermijdelik ‘n keer naar beneden.

 

+ In verband met de suggestie van G. Anders, dat er hoognodig een geschiedenis van gevoelens geschreven zou moeten worden – Musil: ‘Starke blosse Gefühlserlebnisse sind fast so unpersönlich wie Empfindungen; das Gefühl an und für sich ist an Qualitäten arm und erst der es erlebt, bringt die Eigenheiten hinein. (…) Hält man sich hierin klar, so verfällt man nicht der Legende von den angeblich grossen Gefühlen im Leben, welchen Quell der Erzähler nur zu finden und seine Töpfchen darunter zu stellen hat.’ (Über Robert Musil’s Bücher, januari 1913.)

 

+ Tegenover al die histories zo belangrijke feiten en daden is het bijna een vorm van zelfbescherming om te kiezen voor het onbeduidende, voor wat spoorloos verdwijnt zonder verwoestingen te hebben aangericht, zonder nieuw afval te hebben geproduceerd, zonder nieuwe illusies als hologrammen te hebben geprojekteerd. Ik zou mijn tijd best zoek willen maken in een museum van onbetekenende dingen, van weggeslopen gebeurtenissen, teksten die niks beweren dan dat ze geschreven zijn en dat een hand zichzelf getekend heeft, ogenblikken die het zonder toekomst kunnen stellen. Elke opoffering voor iets in de toekomst betekent dat men vergeet dat ook het heden ooit toekomst is geweest. (De atopie is ook een dagdroom.)

 

+ Nieuwe woorden, nieuwe vormen voor gedachten en gevoelens die op de realiteit vooruitlopen. Voorproefjes van de toekomst. Allemaal flauwekul. We kunnen beter eerst zorgen dat ons denken, ons waarnemingsvermogen, ons gevoel de achterstand inloopt op de veranderingen van de wereld (veranderingen die des te ‘automatieser’ verlopen naarmate de belevingswereld vanzelf mee verandert). Ik bedoel uiteraard geen aanpassing, juist het tegendeel van de gewenning die maakt dat men niet meer in staat is zich voor te stellen dat het anders kan.

 

+ Voor degenen die in de kunst zitten te springen om samenhang: de ekonomiese teorie van Milton Friedman is gebaseerd op ‘een natuurlike samenhang van alle handelingen uit economisch eigenbelang.’

 

1/9. Dinsdag

+ Kan iemand een dagboek schrijven als hij zichzelf het liefst uitschakelt? – Kan iemand een dagboek schrijven als hij het liefst tien verschillende personen zou zijn? – Is een dagboek mogelik dat alleen gaat over datgene wat tijdens het schrijven gebeurt, in de speelruimte tussen hier en nu?

 

+ (Een dagboek hoort geschreven (met een vulpen, in een schrift), niet getikt. 8/9)

 

+ Jetzt arbeit ich an der Beschreibung meines Lebens; ich bin durch die Romane so sehr ans Lügen gewöhnt, dass ich zehnmal lieber jedes andere beschreibe” (Jean Paul, 1818).

 

3/9. Donderdag

+ Ik schrijf dit dagboek met tegenzin. De oneerlike eerlikheid hangt me nu al de keel uit. Voor wie schrijf ik? Als het voor mezelf is, waarom publiceren? En als het voor de lezer is, waarom doe ik dan alsof ik met mezelf praat? Praat je zo met jezelf, dat anderen je kunnen horen? Vreemd. Wat is er over van de zelfverzekerdheid en inventiviteit die ik ervaar wanneer ik – sorry – echt schrijf? Het is alsof ik betrapt word op meeëters, vieze gekloven nagels, roos en nog wat van die ongerechtigheden die op afstand gelukkig (voor de lezer) niet zichtbaar zijn. De valse toon die al in de opzet van dit dagboek steekt maakt me balsturig, neem me niet kwalik, neem me toch aub niet kwalik (verontschuldigingen maken het nog pretentieuzer!). Niettemin ben ik me bewust dat je op alle nivoos van het schrijven voor de dag moet kunnen komen, dus niet alleen in een door de literatuur geratificeerde tekst of in een door krant of tijdschrift geautoriseerd essay of bespreking, maar ook in keukenproza. De indirekte rede van het schrijven, vaak niet meer dan een schaduw van realiteiten, moet zijn metgezel van vlees en bloed vinden. Hoor mij! Ik wil alleen maar zeggen dat de ballon aan de lijn moet. Toch vrees ik dat ik onder mijn ‘nivo’ bezig ben. Dat wil ik niet uit de weg gaan.

De moeilikheid is, dat ik niet schrijf onder beschutting van een fiksie, met plaatsvervangende stemmen als lijfwacht. Daardoor voel ik me een serieus geval worden – aanhalingstekens kwijt, sarkasme misplaatst -, ik moet ‘bescheiden’ zijn; en ik voel me gedwongen naar mezelf te kijken met de argwanende blik van degenen die niets van me willen weten (een ongewenste gast heeft geen recht van spreken) – maar in mijn leven heb ik al te veel met een derde oog naar mezelf moeten kijken. Dat is mijn enige echte vijand, dat loerend neutrum dat me kleinhoudt en me voortdurend dwingt op mijn qui vive te zijn. Ik prijs degenen gelukkig die een dagboek in stijl kunnen schrijven, zeker van zichzelf en van het gewicht van hun woorden; hoewel ik er geen sent voor geef, voor die door de ‘werkelikheid’ gesanktioneerde verhalen.

Ik wil in dit dagboek kennelik een figuur konstrueren die mij de kans biedt me te verstoppen.

Ik ben eraan begonnen om ergens houvast te hebben, om niet helemaal te versplinteren…

(Voor de helft is dit net zoon spontane reaksie als die van Gombrowicz op een vrijdag in 1953).

Vraag & Antwoord

Jacq Vogelaar

Terras, 31.05.2017

< terug

V: Eind ’50, begin ’60 was er op allerlei terreinen van de kunst iets gaande – hoe heb jij dat ervaren? En hoe zat het met de literatuur?

A: Het eerst kwam ik in aanraking met de Vijftigers, dat is een regelrechte schok geweest. Het was in feite de eerste poëzie die ik echt las, tegelijk met Van Ostayen, Nijhoff. Het was aanstekelijke poëzie, je kreeg zin om zelf te schrijven. En wat voor mij persoonlijk van belang was: die poëzie miste de geur van deftigheid en het intimiderende dat veel kunst leek te hebben voor iemand die uit een kultuurloos milieu kwam, dat je namelijk pas mocht genieten als je alle regels kende, de kulturele etikette. Het had inderdaad allemaal iets koortsachtigs in die tijd, dat kwam ook doordat het overal tegelijk leek te gebeuren: de New Thing in de jazz, in diezelfde tijd Cage, Nono, in het bizonder ook elektroniese muziek – misschien omdat je daarvoor ook geen ingewijde in de geheimen van de muziektraditie hoefde te zijn, dacht ik toen in mijn onschuld -, Godard, Straub, Buñuel, daarnaast modern ballet, visuele poëzie, nouveau roman, Beckett, Pinter, de toneelgroep Studio, Popart op de Biënnale van Venetië, enzovoort enzovoort.

V: Kun je in dat alles gemeenschappelijke punten aanwijzen?

A: Als ik mijn herinneringen eraan probeer samen te vatten – en dan heb ik het onvermijdelijk meteen over de uitwerking die het nu nog op mij heeft – is het misschien dit: je zag op al die gebieden zo goed met wat voor materiaal er gewerkt werd, dát er met materialen gewerkt werd, en met heel uiteenlopend materiaal. Je kon als het ware de produktie meemaken. Godard bijvoorbeeld vertoonde geen afgeronde geschiedenis, hij liet zien hoe hij keek, zijn kamera richtte en scherpte je blik meer dan dat je zulke geweldige plaatjes te zien kreeg. Die sociologiese interesse is bij iemand als Van der Keuken hier en bij Kluge in Duitsland onmiskenbaar een rol blijven spelen. Niets was ook te min voor die blik. Lekker rommelen was het overal, het was ook de tijd van de overvloed aan afval, zo stel ik me die jaren tenminste voor. Tot het afval behoort ook die gigantiese produktie aan beelden. Die leenden zich ook gemakkelijker voor geknutsel, voor montage en collage – zaken die grotendeels geïntegreerd zijn als je ziet wat de gemiddelde tv-kijker op één avond al niet aan elkaar moet zien te lijmen. Lekker rommelen, met alles tegelijk bezig zijn, daar was toen kennelijk ook de ruimte voor, dat gaf waarschijnlijk dat gevoel van vrijheid. Temeer daar de smaak niet vanuit een of andere autoriteit – de kunst, de kritiek – gedikteerd werd; alles kon.

V: De goeie ouwe tijd dus?

A: Onzin. Achteraf is het, denk ik, meer een opruimingstijd geweest dan een nieuw begin. Al met al is het een vrolijke begrafenis geweest van de grote avant-gardebewegingen van de jaren ’20. Voorspel en naspel tegelijk. Ook de Vijftigers waren vermoedelijk vooral naspel: in een paar jaar- door de oorlog was daarvoor toevallig een opening ontstaan – werden internationale ontwikkelingen ingehaald. In zo’n hoog tempo dat het op dat moment, ook internationaal, iets nieuws te zien gaf. Naspel ook in die zin dat bewezen werd dat de absolute vormen van de historiese avant-garde onherhaalbaar waren. Een bevrijding van de artistieke normen, zo zou je veel van die jaren kunnen typeren, maar tevens ook afscheid van één avant-gardeprogram dat pretenteerde te konkurreren met de officiële kunst.

V: En hoezo voorspel?

A: Dat er in de kunsten een ontlading van spanningen was die in de tweede helft van de zestiger jaren in de hele samenleving tot uitbarsting kwamen. Eerst een artistieke eksplosie, daarna een maatschappelijke.

V: Wil je zeggen dat het een uit het ander is voortgekomen?

A: Nee, ik denk alleen dat dezelfde spanningen op het zijterrein van de kunst eerder geuit konden worden. Over de verbinding daartussen durf ik geen uitspraken te doen. Maar ik geloo fwel dat het meest spektakulaire aan beide eksplosies – dat wat gefotografeerd kon worden – achteraf het minst te betekenen heeft gehad.

V: Je bedoelt onder andere de happenings, neem ik aan. Waren de Provo-happenings niet een straatvariant van de kunst-happenings?

A: Dat zal best, maar ik persoonlijk heb het nooit zo op happenings begrepen gehad. Hoe spontaan dat er allemaal ook uit mocht zien, voor zover ik er mee te maken heb gehad voelde ik er een geweldige dwangmatigheid in zitten, dwang ook, zoals trouwens in al het kollektieve en massale. Volgens mij was het alleen spannend voor degenen die de touwtjes in handen hadden. Alles ging goed zolang de toeschouwers volgzaam meededen. Er is eens een uitvoering van Handkes Publikumsbeschimpfung geweest, op zichzelf al een teatralisering van de tegenstelling speler-toeschouwer, waarbij op een gegeven moment mensen uit het publiek gingen terugschelden, en dat was nu eens niet ingekalkuleerd. Toen Ze het toneel opkwamen werden ze er ook prompt hardhandig door de beledigde akteurs afgemept. Dat is een karikatuur van wat ik bedoel. Die massieve dwang om mee te spelen beviel mij niet erg, moet ik eerlijk bekennen, dezelfde huiver heb ik tijdens de Maagdenhuis-bezetting gevoeld. Maar ik dwaal af. Ik wil alleen maar zeggen dat die uitbarsting van kreativiteit al gauw óf een ritueel werd of in vormeloosheid uiteenviel. Waar ik altijd een hekel aan heb gehad is dat stotteren, onhandigheid, en het vormeloze tot een kwaliteit op zich wordt gemaakt; ik geloof niet in een naïef toeval, wel in een gekoncentreerd toeval.

V: Als ik je goed begrijp heeft volgens jou die periode eigenlijk helemaal niet zoveel opgeleverd?

A: Dat denk ik inderdaad. Er is weinig substantieels uit voortgekomen waarmee je nu direkt nog iets kunt doen, altans voor zover mijn waarneming strekt. Het was als een droom, omdat er een brede avantgardebeweging leek te ontstaan. Maar evengoed kun je zeggen dat het een stuiptrekking is geweest: het ogenschijnlijk meest radikale is niet voor niets het snelst verouderd. De winst is evenwel geweest dat we uit die droom geholpen zijn: de kunsten kunnen niet doen alsof ze het model voor dé wereld zijn of een substituut, evenmin alsof ze buiten de algemene geschiedenis staan. Ik zou zelfs willen stellen dat de drijfveer van dat driftige gedoe toen een misverstand is geweest. Dat misverstand lijkt me interessant. Je treft het, zeker niet toevallig, vooral bij de Amerikanen aan, en je moet niet vergeten dat die Amerikaanse invloed in die jaren erg sterk is geweest in Europa.

V: Zeg nu eerst even waar je het over hebt.

A: Rustig maar. Er was de idee van een totaal nieuw begin. Alle avant-gardistiese truuks en gags werden weer opnieuw uitgevonden. Nieuw is natuurlijk een Amerikaans woord bij uitstek. Oppervlakkig gezien werd DADA overgedaan, maar in de herhaling werd alles nog alleen maar sinjaal, gebaar, citaat zonder dat men zich bewust was dat er geciteerd werd. Al met al is toen bewezen dat de avant-gardistiese pretentie was uitgeblust – dat kun je nu zeggen, nadat er twintig jaar lang op diverse gebieden, met name in de beeldende kunst, naarstig gezocht is naar nieuwe stromingen, nieuwe etiketten. En dat werkt niet meer omdat zeker het kunstpubliek kompleet shockproof is geworden; het werkt alleen als regulering van de konkurrentie van het aanbod, want alleen het aktuele is interessant – dat biedt de konsument houvast. Nieuw en modern zijn pure marktbegrippen geworden, synoniem voor mode.

V: Men kende de geschiedenis niet?

A: Dat weet ik niet. Maar kennelijk dacht men over geschiedenis nog steeds overwegend in negentiende-eeuwse termen, als een lineaire oрeenvolging, in termen dus van vooruitgang. Dat lijkt me de kern van het misverstand: elke nieuwe beweging was automaties een voortzetting van voorafgaande ontwikkelingen, een opvolging en aflossing waardoor tevens al het bestaande verouderd werd.

V: Heb jij jezelf niet nogal eens in die zin uitgelaten?

A: Ja en nee. Ik was inderdaad nogal eens gauw geneigd de geschiedenis van de literatuur te vergelijken met die van de wetenschappen. Iemand die in de fysika doet alsof de tweede wet van de thermodynamika niet bestaat is ridikuul, maar in de literatuur lijkt onwetendheid geen enkel bezwaar, daar zijn nog steeds mensen die zichzelf de uitvinder van het alfabet wanen. En nog steeds vind ik dat na Flaubert, of in deze eeuw na Joyce, niemand argeloos net zo kan schrijven als voorheen. Dat komt omdat het werk van dergelijke mensen meer een kulminatiepunt is, een verzadigingspunt ook, dan een nieuw begin; het is opruimingswerk. Wel heb ik mettertijd meer oog gekregen voor het feit dat zoveel mogelijkheden onuitgewerkt zijn gebleven. Je kunt Joyce niet ongestraft herhalen, elke auteur is immers strikt eigentijds wat het gebruik van de beschikbare maar ook van nieuw ontdekte middelen aangaat. Maar je kunt wel uitzoeken wat Joyce heeft aangeboord en zelf, om wat voor reden dan ook, niet verder heeft uitgewerkt. Dat hebben bijvoorbeeld Arno Schmidt, Hans G. Helms, Oswald Wiener met betrekking tot Joyce gedaan. Eigenlijk is de term avant-garde alleen maar hinderlijk.

V: Hoezo, Raster heeft daar vier jaar geleden toch een heel nummer aan besteed.

A: Ja, we hebben de spraakverwarring nog wat groter gemaakt, dat kan nooit kwaad. Ik zei zojuist al: de term avant-garde houdt een onkritiese houding in ten opzichte van het vooruitgangsdenken. Het nieuwe wordt voorgesteld als een waarde op zichzelf. Gevolg is dat iedereen die zichzelf tot de avant-garde rekent of daartoe gerekend wordt zich gedwongen ziet perse met iets nieuws te komen, iets dat nog nooit is vertoond. Dat is een valstrik, heel listig gebruikt door mensen die van welk eksperiment dan ook, op welk gebied dan ook, niets moeten hebben. Zodra iemand literair uit de maat loopt, wordt gezegd: o maar dat is een afleggertje van Joyce, en je bent uitgeteld.

V: Je schijnt iets tegen etiketten te hebben?

A: Vooral omdat het geen neutrale rubriceringen zijn. Eerst wordt van iemand gezegd dat hij avant-gardisties, eksperimenteel of nog zoiets vreselijks is. Dat hoeft niet nader te worden gespecificeerd, want de bedoeling is niet iets uit te leggen maar iets vast te leggen. Daar dienen slagwoorden voor. Vervolgens wordt werk dat niet aan de gangbare kode beantwoordt onderworpen aan eksterne eisen: oorspronkelijkheid, onherhaalbaarheid, uniciteit, zoals gezegd: het moet volstrekt nieuw zijn. Terwijl het in de moderne literatuur, zeg maar sinds Flaubert, integendeel juist gaat om herhaalbaarheid, kombinaties, voorgevormdheid van het materiaal, herschrijven. Degenen die geen genoegen nemen met overgeleverde temaas en middelen worden ongewild opgejaagd, zodat men eigenlijk nooit de tijd heeft kunnen nemen om ‘uitvindingen’ echt goed te exploiteren. Dat alleen al is reden genoeg om die noemer ‘avant-garde’ af te schaffen.

V: Is de term eksperimenteel al niet even besmet?

A: Op zich vind ik het een bruikbaarder woord, omdat het niet zoals avant-garde suggereert dat er een aparte, opgaande ontwikkelingslijn van ‘andere literatuur’ zou zijn. Bij eksperiment hoef je niet aan voorhoede te denken, en ook niet aan één bepaald genre. Met eksperimenteel zou je een werkelijkheidsbenadering kunnen aanduiden. Waarmee je in goed gezelschap bent, want in tegenstelling tot wat gemeenlijk wordt aangenomen, als zou de kunst het eksperiment aan de wetenschap hebben ontleend, was in de tijd van Leonardo het natuurwetenschappelijk eksperiment iets dat uit het artistieke eksperimenteren voortvloeide. En ook nu is de behoefte aan literatuur en kunst – het konsumentisme even daargelaten – nooit zomaar alleen behoefte aan Kunst, maar behoefte aan kennis. Aan die behoefte kunnen literatuur en andere media ieder op hun eigen manier voldoen. Dat knutselaspekt associeer ik ook sterk met het woord eksperimenteren, en daar was begin jaren zestig ruimte voor.

V: Nu niet meer?

A: Bizonder weinig, alleen voor zover je genoegen neemt met de marge, met een uitzonderingspositie. Wat dat betreft werkt de term ‘eksperiment’ al even klassificerend, in de kunst zogoed als elders, je hoeft maar naar het onderwijs te kijken. Heet je eksperimenteel dan moet je nonstop je bestaansrecht bewijzen, jezelf waarmaken, en wel in termen van anderen. Eksperimenteren mag, mits het iets tijdelijks is. Maar doordat je een uitzondering bent raak je wel iedere bewegingsvrijheid kwijt, want wat je maakt of doet wordt uitsluitend beoordeeld naar de punten waarop je afwijkt. Het normale dient daarbij als norm, of je dat nou wilt of niet.

V: Robberechts heeft het ook al over afwijking.

A: Natuurlijk, hij heeft met datzelfde hiërarchiese verschil tussen de officiële literaire kode en de afwijking te maken. Wat dat betreft zou ik veel liever een modderachtige sfeer hebben waarin je ongestoord je gang kunt gaan, omdat er dan niet één scheidslijn is die de gestoorden en stoorders van de normalen scheidt; er zouden dan heel veel differenties zijn, in elk geval te veel om nog één norm te kunnen doen gelden.

V: Was dat vijftien jaar geleden anders?

A: Zeer zeker, je hoeft maar een blad als Randstad open te slaan. Er kon toen veel meer tegelijk en naast elkaar, zonder dat het ongewone meteen in een verdomhoek werd geplaatst.

V: Werd jij, toen je in 1965 debuteerde, dan niet meteen als eksperimenteel en moeilijk bestempeld?

A: Dat viel eigenlijk wel mee, en als het gebeurde had het niet meteen die agressieve, politionele toon. Toen ik begon te publiceren werd ik behandeld als iemand die schreef, het zag er alleen wat minder gewoon uit. Nog geen tien jaar later werd ik samen met nog enkele anderen – het vaste rijtje – voor ik weet niet wat uitgemaakt. Dat interesseert me verder niet zoveel, wel dat er nooit een werkelijk serieuze konfrontatie is geweest die betrekking had op wat je reëel maakte. Je kunt zeggen dat er in de jaren zeventig in de literatuur een herstel van de orde heeft plaatsgevonden, hoe en waarom laat ik maar even terzijde, in elk geval is de traditionele benadering van literatuur weer in volle glorie teruggekeerd.

V: Heb je daarvoor een verklaring?

A: Nee, zeker niet pasklaar. Het is onder meer mogelijk geworden door wat je zou kunnen noemen: een bewuste onwetendheid – er wordt domweg niet ter kennis genomen wat er bijvoorbeeld in andere taalgebieden gebeurt, wat er aan nieuwe literatuurteorieën bestaat. En ook door het ontbreken van een echte literaire traditie zoals je die in Frankrijk en Duitsland wel hebt. Zodoende kunnen de Vijftigers opeens tot een literair bedrijfsongeval worden teruggebracht en kan het literaire eksperiment behandeld worden als een Fehlleistung van de jaren zestig. Typerend in dat verband is dat bijvoorbeeld de Nouveau Roman in Nederland nooit gelezen is, laat staan hier heeft doorgewerkt, maar dat een derivaat van enkele nouveau-romanprocedees in het zogeheten Revisor-proza salonfähig is kunnen worden. Dat is beschaafd eksperiment: spiegeleffekten, schrijven over het schrijven, Spielerei.

V: Je noemt de Nouveau Roman. Is dat een gebeurtenis in de literatuur die vergelijkbaar is met wat er in de jaren 50/60 in andere kunsten aan beroering ontstond?

A: Niet direkt. Die beroering is toch het ingrijpendst geweest in media die uitvoerders en uitvoeringen kennen, wat waarschijnlijk te maken heeft met de slagorde waarover Raaijmakers het heeft. Openbrekingen van kodes zijn in de literatuur altijd veel moeilijker geloof ik – misschien omdat literatuur met taal werkt, en iedereen meent die taal in huis te hebben, met het gevolg dat mensen zich door bevreemdende taalmanipulaties in hun bezit gekwetst voelen. Er is in de poëzie altijd veel meer vrijheid geweest dan in het proza. Dat verklaart waarom er wel Vijftigers in de poëzie zijn geweest maar niet in het proza, op een enkele uitzondering na.

V: Ben jij meteen in het begin bewust bezig geweest met eksperimenteel proza?

A: Nee, en dat heeft veel met de bedrijvigheid van die jaren te maken én met de manier waarop ik met literatuur in aanraking kwam. Ik heb al iets over de Vijftigers gezegd. Het proza dat ik las was Schierbeek, Polet, Claus, Hermans, Boon, René Gijsen. Ik las Beckett, Claude Simon, Butor, Heissenbüttel. In Randstad trof ik weer andere namen aan. In de literatuur heeft een scheiding zoals die al langer bestaat tussen klassieke en seriële muziek bijvoorbeeld, pas heel recent zijn beslag gekregen. Die grenzen waren vijftien, twintig jaar geleden lang niet zo scherp. In elk geval was ik me helemaal niet zo bewust dat ik met afwijkende vormen te maken had. Wat ik zag waren prikkelende mogelijkheden, ik dacht helemaal niet in termen van ‘ander proza’, ik wilde gewoon zoveel mogelijkheden als maar kon uitproberen. Voor mijn eigen werk heb ik aan wat er in die jaren geschreven werd betrekkelijk weinig gehad; wat ik nodig had moest ik veel verder terug zoeken, of elders, op andere terreinen, film, muziek, theorie.



1 item : totaal € 1,95
  • Rode Amsoi Rood (Exoo... 1 x € 1,95
Ga naar winkelwagen
Tuinadvies
TuinadviesHome Toon alle resultaten uit de planten Gans met kop omlaag in metaal - tuindecoratie Gans met kop omlaag in metaal - tuindecoratie

Gans metaal - kop omlaag

  € 34,95 Witte gans in metaal - tuinbeeld Witte gans in metaal - tuinbeeld

Witte gans in metaal

 gratis levering  € 40,95 Gans Suzy - 61 x 22 x 17 cm

Gans Suzy - 61 x 22 x 17 cm

  € 19,95 Tuinkas Orion 5000 - 5 m² Tuinkas Orion 5000 - 5 m²

Tuinkas Orion 5000 - 5m²

 gratis levering  € 795 ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 257 x 197 of 4,96 m² ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 257 x 197 of 4,96 m²

ACTIE tuinkas Venus groen 4,96 m²

 gratis levering  € 665 Gipskruid Rosea - Gypsophila elegans

Gipskruid Rosea - Gypsophila elegans

  € 1 Zinnia Thumbelina Mix - Zinnia elegans

Zinnia Thumbelina Mix - Zinnia elegans

  € 1,55 Dracaena fragans Janet Craig - 65 cm (2 stuks) Dracaena fragans Janet Craig - 65 cm (2 stuks)

Dracaena fragans Janet Craig - 65 cm...

 gratis levering  € 19,50 Zinnia dahliabloemig - Zinnia elegans

Zinnia dahliabloemig - Zinnia elegans

  € 1,25 Dracaena fagans dermensis lemon lime - 65 cm (2 stuks) Dracaena fagans dermensis lemon lime - 65 cm (2 stuks)

Dracaena fagans dermensis lemon lime -...

 gratis levering  € 20,75 Zinnia Californische Reuzen - Zinnia elegans

Zinnia Californische Reuzen - Zinnia...

  € 1,25 Zinnia Lilliput mix - Zinnia elegans

Zinnia Lilliput mix - Zinnia elegans

  € 1,25 Dracaena fragans compacta - 65 cm (2 stuks) Dracaena fragans compacta - 65 cm (2 stuks)

Dracaena fragans compacta - 65 cm (2...

 gratis levering  € 20,75 Muurkas Ida 1,3 m² Muurkas Ida 1,3 m²

Muurkas 1,3m²

 gratis levering  € 425 Kweekkas Neptunes 8300 (8,30 m²)

ACTIE Neptunes 8,30 m² + fundering

 gratis levering  € 995 ACTIE Tuinkas Venus 193 x 321 x 197 of 6,2 m² ACTIE Tuinkas Venus 193 x 321 x 197 of 6,2 m²

ACTIE Tuinkas Venus 6,2 m²

 gratis levering  € 675 ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 131 x 197 of 2,5 m² ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 131 x 197 of 2,5 m²

ACTIE tuinkas Venus groen 2,5 m²

 gratis levering  € 525 Actie Saturn 11500 groene tuinkas 11,5 m² + gratis snelbouwfundering Actie Saturn 11500 groene tuinkas 11,5 m² + gratis snelbouwfundering

Actie Saturn 11,5 m² groen +...

 gratis levering  € 1 595 ACTIE tuinkas Venus 193 x 257 x 197 of 4,96 m² ACTIE tuinkas Venus 193 x 257 x 197 of 4,96 m²

ACTIE tuinkas Venus 4,96 m²

 gratis levering  € 605 Actie Saturn 11500 tuinkas 11,5 m² + gratis snelbouwfundering Actie Saturn 11500 tuinkas 11,5 m² + gratis snelbouwfundering

Actie Saturn 11,5 m² + fundering

 gratis levering  € 1 325 Gipskruid Convent Garden - Gypsophila elegans

Gipskruid Convent Garden - Gypsophila...

  € 1,25 Muurkas Ida groen 1,3 m² Muurkas Ida groen 1,3 m²

Groene muurkas 1,3 m²

 gratis levering  € 455 Clarkia Dubbel Gemengd - Clarkia elegans

Clarkia Dubbel Gemengd

  € 1,80 ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 321 x 197 of 6,2 m² ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 321 x 197 of 6,2 m²

ACTIE tuinkas Venus groen 6,2 m²

 gratis levering  € 745 Tuinsproeierset - 7 delig

Tuinsproeierset - 7 delig

  € 5,95 Tuinkas glas - 273 x 367 x H 220 cm - 9.9 m² Tuinkas glas - 273 x 367 x H 220 cm - 9.9 m²

Tuinkas glas - 273 x 367 x H 220 cm -...

 gratis levering  € 949 Vogelschrik uil - kunststof 23 cm Vogelschrik uil - kunststof 23 cm

Vogelschrik uil - kunststof 23 cm

  € 9,95 Kweekkas Neptunes 8300 groen (8,30 m²)

ACTIE Neptunes groen 8,30 m² +...

 gratis levering  € 1 145 ACTIE kweekkas Neptunes 11500 (11,50 m²)

ACTIE Neptunes 11,50 m² + fundering

 gratis levering  € 1 195 Kweekkas Neptunes 6700 (6,70 m²)

ACTIE Neptunes 6,70 m² + fundering

 gratis levering  € 895 Jupiter aluminium 11500 (11,50 m²)

Jupiter alu 11500 (11,50 m²)

 gratis levering  € 1 275 Rozenboog Light 140 x 36 x 240 cm

Rozenboog Light 140 x 36 x 240 cm

  € 19,95 Kweekkas Neptunes 9900 (9,90 m²) Kweekkas Neptunes 9900 (9,90 m²)

ACTIE Neptunes 9,90 m² + fundering

 gratis levering  € 1 095 ECO 5 m x 18 cm tuin afboording ECO 5 m x 18 cm tuin afboording

Eco-rubber 5m x 18cm

 Tijdelijk uitverkocht  € 22,95 Gypsophila Elegant Roze - Gypsophila elegans

Gypsophila Elegant Roze

  € 3,30 Gazon budget meststof 3 in 1

Gazon budget meststof 3 in 1

  € 9,25 Zinnia grootbloemig gemengd - Zinnia elegans

Zinnia grootbloemig gemengd

  € 1,70 ACTIE tuinkas Venus 193 x 131 x 197 of 2,5 m² ACTIE tuinkas Venus 193 x 131 x 197 of 2,5 m²

ACTIE tuinkas Venus 2,5 m²

 gratis levering  € 475 ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 384 x 197 of 7,5 m² ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 384 x 197 of 7,5 m²

ACTIE tuinkas Venus groen 7,5 m²

 gratis levering  € 839 Zinnia Dwerg Gemengd - Zinnia elegans

Zinnia Dwerg Gemengd

  € 1,70 Serre - kas PC 980 276 x 366 x H 197 cm - 10,1 m²

Serre PC 10,1 m²

 gratis levering  € 1 359 Zinnia Dwerg Gemengd - Zinnia elegans

Zinnia Dwerg Gemengd

  € 1,25 Hera 4500 groen met veiligheidsglas en fundering Hera 4500 groen met veiligheidsglas en fundering

Hera 4500 met veiligheidsglas

 gratis levering  € 1 195 Ventilator Arizona 460 m³ / uur Ventilator Arizona 460 m³ / uur

Ventilator Arizona 460 m³ / uur

 gratis levering  € 174,95 Fenna stal 1400 cm x 350 cm met gratis levering

Fenna dierenverblijf 49,0 m² met...

 gratis levering  € 12 040 Fenna stal 1200 cm x 350 cm met gratis levering

Fenna dierenverblijf 42,0 m² met...

 gratis levering  € 11 575 Fenna stal 1400 cm x 300 cm met gratis levering

Fenna dierenverblijf 42,0 m² met...

 gratis levering  € 11 650 Fenna stal 600 cm x 350 cm met gratis levering

Fenna dierenverblijf 21,0 m² met...

 gratis levering  € 5 975 Fenna stal 350 cm x 300 cm met gratis levering

Fenna dierenverblijf 10,5 m² met...

 gratis levering  € 3 685 Fenna stal 600 cm x 300 cm met gratis levering

Fenna dierenverblijf 18,0 m² met...

 gratis levering  € 5 255Toon meer producten ...

Planten te koop in de webshop

Verfijnd zoeken in onze plantenshop.... webshop Zigadenus elegans - Zigadenus elegans

Zigadenus elegans Zigadenus elegans

  Vanaf € 4,25 webshop Pleioblastus viridistriatus 'Vagans' - Dwergbamboe

Pleioblastus viridistriatus 'Vagans' Dwergbamboe

  Vanaf € 2,55 webshop Cryptomeria japonica 'Elegans Viridis' - Japanse ceder , Japanse sikkelden

Cryptomeria japonica 'Elegans Viridis' Japanse ceder , Ja ...

  Vanaf € 31,50 webshop Cryptomeria japonica 'Elegans' - Japanse ceder , Japanse sikkelden

Cryptomeria japonica 'Elegans' Japanse ceder , Ja ...

  Vanaf € 30,30 webshop Rhododendron 'Roseum Elegans' - Rododendron

Rhododendron 'Roseum Elegans' Rododendron

  Vanaf € 12,25 webshop Filipendula purpurea 'Elegans' - Moerasspirea

Filipendula purpurea 'Elegans' Moerasspirea

  Vanaf € 2,50 webshop Rodgersia pinnata 'Elegans' - Kijkblad, Schout bij Nacht

Rodgersia pinnata 'Elegans' Kijkblad, Schout b ...

  Vanaf € 3,85 webshop Salvia elegans - Ananassalie

Salvia elegans Ananassalie

  Vanaf € 2,35 webshop Hosta sieboldiana 'Elegans' - Hartlelie/Funkia

Hosta sieboldiana 'Elegans' Hartlelie/Funkia

  Vanaf € 2,50 webshop Glechoma hederacea - Hondsdraf

Glechoma hederacea Hondsdraf

  Vanaf € 1,40 webshop Loropetalum chinense 'Ruby Runner' - Heksenstruik

Loropetalum chinense 'Ruby Runner' Heksenstruik

  Vanaf € 9,85 webshop Loropetalum chinense 'Fire Dance' - Heksenstruik

Loropetalum chinense 'Fire Dance' Heksenstruik

  Vanaf € 6,65 webshop Fargesia denudata 'Xian 1 - Bamboe

Fargesia denudata 'Xian 1 Bamboe

  Vanaf € 15,65 webshop Delphinium 'Blue Bird' - Ridderspoor

Delphinium 'Blue Bird' Ridderspoor

  Vanaf € 1,80 webshop Clematis armandii 'Apple Blossom' - Bosrank

Clematis armandii 'Apple Blossom' Bosrank

  Vanaf € 12,25 webshop Calamagrostis x acutiflora 'Karl Foerster' - Struisriet

Calamagrostis x acutiflora 'Karl Foerster' Struisriet

  Vanaf € 2,50 webshop Alnus glutinosa - Zwarte els

Alnus glutinosa Zwarte els

  Vanaf € 0,45 webshop Actinidia deliciosa 'Hayward' - Kiwi, Chinese kruisbes

Actinidia deliciosa 'Hayward' Kiwi, Chinese kruisbes

  Vanaf € 4,80 webshop Crataegus monogyna - Eénstijlige meidoorn

Crataegus monogyna Eénstijlige meidoorn

  Vanaf € 0,65 webshop Delphinium - Ridderspoor

Delphinium Ridderspoor

  Vanaf € 5,30 webshop Erysimum 'Bowles Mauve' - Steenraket

Erysimum 'Bowles Mauve' Steenraket

  Vanaf € 2,80 webshop Loropetalum chinense var. rubrum 'Fire Glow' - Chinese franjeboom

Loropetalum chinense var. rubrum 'Fire Glow' Chinese franjeboom

  Vanaf € 6,65 webshop Delphinium 'King Arthur' - Ridderspoor

Delphinium 'King Arthur' Ridderspoor

  Vanaf € 1,80 webshop Euonymus fortunei 'Vegetus' - Kardinaalsmuts

Euonymus fortunei 'Vegetus' Kardinaalsmuts

  Vanaf € 3,15 webshop Monarda bradburiana 'Maramek' - Bergamotplant

Monarda bradburiana 'Maramek' Bergamotplant

  Vanaf € 3,35 webshop Rudbeckia laciniata 'Goldquelle' - Zonnehoed

Rudbeckia laciniata 'Goldquelle' Zonnehoed

  Vanaf € 2,50 webshop Rudbeckia fulgida var. sullivantii 'Goldsturm' - Zonnehoed

Rudbeckia fulgida var. sullivantii 'Goldsturm' Zonnehoed

  Vanaf € 1,80 webshop Rudbeckia fulgida var. deamii - Zonnehoed

Rudbeckia fulgida var. deamii Zonnehoed

  Vanaf € 1,80 webshop Rudbeckia maxima - Zonnehoed

Rudbeckia maxima Zonnehoed

  Vanaf € 2,50 webshop Rudbeckia nitida 'Herfstsonne' - Zonnehoed

Rudbeckia nitida 'Herfstsonne' Zonnehoed

  Vanaf € 2,50 webshop Rudbeckia triloba 'Prairie Glow' - Zonnehoed

Rudbeckia triloba 'Prairie Glow' Zonnehoed

  Vanaf € 2,50 webshop Rudbeckia triloba - Zonnehoed

Rudbeckia triloba Zonnehoed

  Vanaf € 2,50 webshop Rudbeckia occidentalis 'Green Wizard' - Zonnehoed

Rudbeckia occidentalis 'Green Wizard' Zonnehoed

  Vanaf € 1,80 webshop Rosa rugosa 'Rubra' - Bottelroos

Rosa rugosa 'Rubra' Bottelroos

  Vanaf € 4,30 webshop Rosa rugosa 'Passion Rokoko' - Bottelroos

Rosa rugosa 'Passion Rokoko' Bottelroos

  Vanaf € 4,30 webshop Myrica pensylvanica - Wasgagel

Myrica pensylvanica Wasgagel

  Vanaf € 4,15 webshop Muhlenbergia reverchonii UNDAUNTED - Muhlenbergia

Muhlenbergia reverchonii UNDAUNTED Muhlenbergia

  Vanaf € 3,35 webshop Monarda bradburiana - Bergamotplant

Monarda bradburiana Bergamotplant

  Vanaf € 2,20 webshop Nardus stricta - Borstelgras

Nardus stricta Borstelgras

  Vanaf € 2,20 webshop Rosa rugosa - Bottelroos

Rosa rugosa Bottelroos

  Vanaf € 3,95 webshop Rosa rugosa 'Hansa' - Bottelroos

Rosa rugosa 'Hansa' Bottelroos

  Vanaf € 4,65 webshop Rosa rugosa 'Alba' - Bottelroos

Rosa rugosa 'Alba' Bottelroos

  Vanaf € 3,95 webshop Lunaria rediviva - Wilde judaspenning

Lunaria rediviva Wilde judaspenning

  Vanaf € 4,95

Andere planten uit de plantengids (niet te koop in de webshop)

Ampelopsis brevipedunculata 'Elegans' - Bonte wingerd

Ampelopsis brevipedunculata 'Elegans' Bonte wingerd

    Anemone hybrida 'Elegans' - Herfstanemoon

Anemone hybrida 'Elegans' Herfstanemoon

    Bessera elegans - Koraaldruppel

Bessera elegans Koraaldruppel

    Buxus sempervirens 'Elegans' - Buxus, randpalm

Buxus sempervirens 'Elegans' Buxus, randpalm

    Camellia japonica 'Chandleri Elegans' - Camelia

Camellia japonica 'Chandleri Elegans' Camelia

    Camellia japonica 'Elegans Champagne' - Camelia

Camellia japonica 'Elegans Champagne' Camelia

    Cestrum elegans - Rode regen

Cestrum elegans Rode regen

    Clarkia unguiculata - Amandelroosje

Clarkia unguiculata Amandelroosje

    Clematis viticella 'Purpurea Plena Elegans' - Bosrank, Italiaanse clematis

Clematis viticella 'Purpurea Plena Elegans' Bosrank, Italiaans ...

    Clerodendrum fragans 'pleniflorum' - Clerodendrum

Clerodendrum fragans 'pleniflorum' Clerodendrum

    Cotula coronopifolia - Goudknopje, gansgras

Cotula coronopifolia Goudknopje, gansgras

    Cryptomeria japonica 'Elegans Compacta' - Japanse cypres

Cryptomeria japonica 'Elegans Compacta' Japanse cypres

    Diascia elegans 'White' - Elfenspoor

Diascia elegans 'White' Elfenspoor

    Echeveria elegans - Echeveria

Echeveria elegans Echeveria

    Erica vagans - Zwerfheide

Erica vagans Zwerfheide

    Erica vagans 'Mrs D.F. Maxwell' - Winterheide, Dopheide

Erica vagans 'Mrs D.F. Maxwell' Winterheide, Dopheide

    Gypsophila elegans - Gipskruid

Gypsophila elegans Gipskruid

    Gypsophila elegans 'Kermesina' - Gipskruid

Gypsophila elegans 'Kermesina' Gipskruid

    Liatris elegans - Lampepoetser

Liatris elegans Lampepoetser

    Pseudotaxiphyllum elegans (Isopterygium elegans) - Gewoon pronkmos

Pseudotaxiphyllum elegans (Isopterygium elegans) Gewoon pronkmos

    Rosa 'Amadis' - Roos, klimroos

Rosa 'Amadis' Roos, klimroos

    Salvia elegans 'Golden Delicious' - Gele Ananassalie

Salvia elegans 'Golden Delicious' Gele Ananassalie

    Salvia elegans 'Honey Melon' - Honingmeloensalie

Salvia elegans 'Honey Melon' Honingmeloensalie

    Salvia elegans 'Scarlet Pineapple' - Ananassalie

Salvia elegans 'Scarlet Pineapple' Ananassalie

    Salvia elegans 'Scarlet Tangerine' - Mandarijnsalie

Salvia elegans 'Scarlet Tangerine' Mandarijnsalie

    Sedum acre 'Elegans' - Muurpeper

Sedum acre 'Elegans' Muurpeper

    Sedum forsterianum subsp. elegans - Sierlijk vetkruid

Sedum forsterianum subsp. elegans Sierlijk vetkruid

    Zinnia angustifolia x elegans - Zinnia

Zinnia angustifolia x elegans Zinnia

    Zinnia elegans 'LILLIPUT Pompon' - Zinnia

Zinnia elegans 'LILLIPUT Pompon' Zinnia

    Zinnia elegans 'Polar Bear' - Zinnia

Zinnia elegans 'Polar Bear' Zinnia

   Natuurfotografie: vlaamse gaaien, magelhaengans, en vele andereNatuurfotografie: vlaamse gaaien, magelhaengans, en vele andereNatuurfoto's ingezonden door leden van tuinadvies: vlaamse gaai, magelhaengans, landschap te Kinrooi, Model de Dog, fotowedstrijd online

Lees meer

Prei of Allium porrum: het ganse jaar doorPrei of Allium porrum: het ganse jaar doorPrei bezit behoorlijk wat prettige eigenschappen. Eerst en vooral is deze vollegrondsgroente het ganse jaar door ter beschikking en dat is goed om weten.

Lees meer

Gans met kop omlaag in metaal - tuindecoratie Gans met kop omlaag in metaal - tuindecoratie

Gans metaal - kop omlaag

  € 34,95 Witte gans in metaal - tuinbeeld Witte gans in metaal - tuinbeeld

Witte gans in metaal

 gratis levering  € 40,95 Toon alle resultaten uit de webshop Voordelig tuinieren en besparenVoordelig tuinieren en besparenVoordelig tuinieren en besparen. De media staan er vol van: geldbesparingen her en der. Niet alleen bij bedrijven of overheden gaat men op zoek naar financiële besparingen of bezuinigingsmaatregelen. Maar voor de tuinier zijn er ook enkele tips die kunnen helpen. Bekijk hier hoe u kunt besparen in de tuin

Lees meer

Zelf je tuin aanleggen? Enkele tips vooraf.Zelf je tuin aanleggen? Enkele tips vooraf.Je nieuwe huis is klaar, nu is het de beurt aan de tuin. Maar hoe begin je eraan, en wat doe je best eerst? Wat doe je met een smalle pijpenla, en hoe pak je heikele problemen als geluidsoverlast aan? We zetten je op weg.

Lees meer

Een gezonde start voor het ganse Tuinadvies teamEen gezonde start voor het ganse Tuinadvies teamDe feestdagen zijn voorbij, het is goed geweest. We hebben met z’n allen genoten van rijkelijk gevulde feesttafels. Bijgevolg heeft ons lichaam de laatste weken ook heel wat suikers en vetten te verduren gekregen. Start met een ontgiftingsweek

Lees meer

Gans Suzy - 61 x 22 x 17 cm

Gans Suzy - 61 x 22 x 17 cm

  € 19,95 Tuinkas Orion 5000 - 5 m² Tuinkas Orion 5000 - 5 m²

Tuinkas Orion 5000 - 5m²

 gratis levering  € 795 Toon alle resultaten uit de webshop Met de restanten van een eerder gemaakt bloemstuk nog andere goedkope bloemstukjes makenMet de restanten van een eerder gemaakt bloemstuk nog andere goedkope bloemstukjes makenGoodkoop bloemstukken bloemschikken met groen en bloemen van een eerder gemaakt bloemstuk

Lees meer

De tuinbeurs te Hasselt 2009: info en kortingsbonDe tuinbeurs te Hasselt 2009: info en kortingsbonDe tuinbeurs Hasselt 2009 - kortingsbon voor de tuinbeurs Hasselt in Limburg - goedkoper de tuinbeurs bezoeker met reductie of korting

Lees meer

Keuze van klinkers: betonklinkers of kleiklinkers?Keuze van klinkers: betonklinkers of kleiklinkers?Klinkers zijn een bijzonder populair product om opritten, terrassen of tuinpaden mee aan te leggen. Klinkers kennen twee types: kleiklinkers of gewone betonklinkers. Het verschil tussen deze twee klinkers leest u hier.

Lees meer

Tuinsfeer: witte ganzen bewaken de tuinTuinsfeer: witte ganzen bewaken de tuinItte ganzen als wakers in de tuin - soorten ganzen - knobbelganzen eten veel gras en waken goed - witte ganzen en knobbelganzen als graseters

Lees meer

Tuinfotografie: vogels in de lenteTuinfotografie: vogels in de lenteOverzicht van de inzendingen in de wedstrijd tuinfotografie april 2012.

Lees meer

Blokhut bouwen: hoe kiest u een blokhutBlokhut bouwen: hoe kiest u een blokhutBij de aankoop van een nieuwe blokhut zijn er een aantal zaken waar best even rekening mee wordt gehouden. Hieronder meer informatie over blokhutten en tuinhuizen

Lees meer

ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 257 x 197 of 4,96 m² ACTIE tuinkas Venus groen 193 x 257 x 197 of 4,96 m²

ACTIE tuinkas Venus groen 4,96 m²

 gratis levering  € 665 Gipskruid Rosea - Gypsophila elegans

Gipskruid Rosea - Gypsophila elegans

  € 1 Toon alle resultaten uit de webshop Robomow maakt het leven in de tuin gemakkelijkRobomow maakt het leven in de tuin gemakkelijkRobomow automatische grasrobot of grasmaaier op zonneenergie - robomow als beste keuze

Lees meer

Twee eenvoudige bloemstukjes makenTwee eenvoudige bloemstukjes makenEenvoudige bloemstukjes maken - Werkwijze bij het maken van bloemstukjes met uitleg en foto's

Lees meer

Europa blijft belangrijke markt voor de veredelaars van snijrozenEuropa blijft belangrijke markt voor de veredelaars van snijrozenEuropa blijft belangrijke markt voor de veredelaars van snijrozen ondanks vraag naar goedkope rozen,

Lees meer

Verwarmen van uw serre of kasVerwarmen van uw serre of kasSerreverwarming - goedkope verwarming voor een serre of kas - kachel op elektriciteit of petroleum

Lees meer

Lening aanvragen of afsluiten voor de tuinLening aanvragen of afsluiten voor de tuinKleine lening afsluiten voor de aanleg van een tuin - online berekenen van een goedkope lening.

Lees meer

Natuurlijk tuinierenNatuurlijk tuinierenOns leven en ons tuinieren kan natuurlijker, eenvoudiger, goedkoper en gezonder. Bekijk deze pagina over natuurlijk tuinieren en leer hoe het ook anders kan!

Lees meer

Dag 1 van de “Groene week” (maandag 12 januari)Dag 1 van de “Groene week” (maandag 12 januari)Een ganse week lang gaan we met z’n allen gezond eten. Het hoofddoel is om ons lichaam te ontdoen van alles wat het niet nodig heeft en lichter verteerbare maaltijden te eten. Lees hier de eerste dag van onze groene week

Lees meer

Paksoi of Brassica rapa var. chinensisPaksoi of Brassica rapa var. chinensisPaksoi is een langwerpige open kool met groene bladeren en spierwitte bladstelen. Net als de Chinese kool is paksoi van Aziatische origine. Ook qua smaak lijken beide op elkaar. Omdat de groente in zowel vollegrond als onder glas wordt geteeld, is er praktisch het ganse jaar door aanvoer. 

Lees meer

Lampenpoetsersgras: een fraai herfstbeeldLampenpoetsersgras: een fraai herfstbeeldSiergrassen zijn eigenlijk het ganse jaar een zeer decoratief element in ieders tuin, groot of klein. Lampenpoetsersgras of Pennisetum een fraai herfstbeeld.

Lees meer

Nieuwe natuurtalenten : Compo bio-meststof met schapenwolNieuwe natuurtalenten : Compo bio-meststof met schapenwolCOMPO Benelux lanceert een nieuwe biologische meststof met langdurige werking op basis van schapenwol met het doel de plantengroei gedurende het ganse seizoen te stimuleren.

Lees meer

Zinnia Thumbelina Mix - Zinnia elegans

Zinnia Thumbelina Mix - Zinnia elegans

  € 1,55 Dracaena fragans Janet Craig - 65 cm (2 stuks) Dracaena fragans Janet Craig - 65 cm (2 stuks)

Dracaena fragans Janet Craig - 65 cm...

 gratis levering  € 19,50 Toon alle resultaten uit de webshop Nuttige vijverproducten in mei en juniNuttige vijverproducten in mei en juniIn de maanden mei en juni zijn er verschillende interessante vijverproducten te verkrijgen. Vijverwieders houden de vijvers vrij van algen. Bekijk ook andere vijvermaterialen

Lees meer

Cannelloni gevuld met spinazie en ricottaCannelloni gevuld met spinazie en ricottaCannelloni gevuld met spinazie en ricotta : Dit is een geweldig recept waar je met de ganse familie kan van smullen. Cannelloni zijn pasta-buisjes die je kan vullen met allerlei lekkere dingen.

Lees meer

Planten in blote wortel, kluit of pot?Planten in blote wortel, kluit of pot?Planten worden meestal aangeboden in blote wortel, pot of kluit. Maar wat kies je nu eigenlijk het best? Planten in blote wortel, kluit of pot?

Lees meer

Workshop bloemschikken Pasen - gele lenteWorkshop bloemschikken Pasen - gele lenteWorkshop bloemschikken Pasen volgen - bloemschikworkshop volgen - inschrijven goedkope workshop bloemen inbegrepen

Lees meer

Kastanjetaarten hergebruiken en omvormen tot nieuwe creaties.Kastanjetaarten hergebruiken en omvormen tot nieuwe creaties.Taarten maken met noten en vruchten - creatief knutselen met goedkope materialen - bloemschikken met gedroogde vruchten

Lees meer

Bloemstukje maken met narcissenBloemstukje maken met narcissenBloemstuk met narcissen - creatief bloemschikken met narcissen op een goedkope manier

Lees meer

Waarop letten bij de aankoop van een sneeuwruimer of sneeuwblazerWaarop letten bij de aankoop van een sneeuwruimer of sneeuwblazerWaarop letten bij de aankoop van een sneeuwruimer of sneeuwblazer. Eentrapssneeuwruimer of tweetrapssneeuwruimer kopen?

Lees meer

Hypotheek afsluiten of lening aanvragen voor het aanleggen van uw tuin.Hypotheek afsluiten of lening aanvragen voor het aanleggen van uw tuin.Lening afsluiten of hypotheek aanvragen voor het aanleggen van uw tuin. De goedkoopste lening zoeken voor uw tuin.

Lees meer

Goedkoop tuinierenGoedkoop tuinierenSinds de crisis zijn er vele mensen die niet te veel geld meer willen uitgeven aan hun tuin. Zij zijn constant op zoek naar goedkoop tuinieren, maar wensen toch een mooi en goed resultaat behalen in hun tuin.

Lees meer

EPDM vijverfolie: de beste keuze voor de aanleg van uw vijverEPDM vijverfolie: de beste keuze voor de aanleg van uw vijverEPDM vijverfolie - aanleg van uw vijver

Lees meer

Kortingsbonnen rainmasterKortingsbonnen rainmasterKortingsbonnen rainmaster: tuinberegening voor een fris groene tuin, zonder zorgen ... het kan !

Lees meer

De tuin van de familie D' hollander te Rumst werd één van de vijf genomineerde tuinen in de eerste wedstrijdrondeDe tuin van de familie D' hollander te Rumst werd één van de vijf genomineerde tuinen in de eerste wedstrijdrondeDe tuin van familie D' hollander te Rumst - mooiste tuin van vlaanderen - open tuinen 2010

Lees meer

Vijver: wat kost de aanleg van een vijver?Vijver: wat kost de aanleg van een vijver?Vijver: wat kost de aanleg van een vijver? Het prijskaartje van water in de tuin Vijver, kost, aanleg, vijvers, prijs, water, tuin, aanleggen, kostprijs, vijverfolie, euro, folie, soorten, afbeeldingen, uitleg

Lees meer

Chimonanthus praecox of winterzoet met heerlijk geurende winterbloeiChimonanthus praecox of winterzoet met heerlijk geurende winterbloeiChimonanthus praecox geur sterk geurende bloemen winterzoet struik winter bloei winterbloeiers

Lees meer

Het sneeuwbalhaantje en de andere haantjes die planten in de tuin kunnen aantasten